Śliwiński (Śliwiński-Effenberger, do r. 1914 Effenberger Hans) Jan (1884—1950), oficer Legionów Polskich, tłumacz, animator kultury.
Ur. 5 V w Wiedniu, był nieślubnym synem pochodzącego z Wielkopolski Roberta Śliwińskiego (1840—1902), malarza i litografa, działającego w Wiedniu i Wrocławiu, oraz Sabiny Steinert (zm. 1914), damy dworu Habsburgów.
Niedługo po urodzeniu został adoptowany przez austriackie małżeństwo Effenbergerów; z przybranymi rodzicami mieszkał w Wiedniu oraz Pradze, gdzie uczęszczał do Altstädter Gymnasium i prawdopodobnie pobierał prywatne lekcje gry na fortepianie. Z r. 1899 pochodzą jego pierwsze kompozycje. Po zdaniu w r. 1902 matury podjął studia filozoficzne na uniw. w Berlinie. Od r.n. kontynuował je na uniw. w Pradze w zakresie germanistyki, anglistyki i romanistyki. Pisał wiersze w języku niemieckim i układał do nich muzykę, stworzył też szesnaście pieśni do słów poetów niemieckich. Swoje utwory muzyczne wydawał w Pradze: Cradle Song (b.r.w.) i Mein Märchen (b.r.w., nakładem własnym). Od r. 1904 publikował recenzje muzyczne i literackie w praskich czasopismach „Mährisch-Schlesischer Correspondent” i „Deutsche Arbeit”. Na podstawie dysertacji Lenau und die Musik unter besonderer Berücksichtigung der österreichischen Musikverhältnisse der 30er und 40er Jahre uzyskał w r. 1908 na uniw. w Pradze stopień doktora filozofii.
Zatrudnił się w Pradze w bibliotece uniwersyteckiej jako wolontariusz, a od r. 1908 jako praktykant. W r. 1909 otrzymał podobne stanowisko w Wiedniu w dziale muzycznym Wiener Hofbibliothek; następnie przeszedł w r. 1911 na posadę skryptora w Familien-Fideikommiss-Bibliothek des Hauses Habsburg-Lothringen. Nadal pisał recenzje muzyczne, a także artykuły, m.in. Neuere tschechische Komponisten (Wien 1911). W Wiedniu poznał w czerwcu 1911 Karola Szymanowskiego; zafascynowany jego twórczością był na koncertach w Berlinie (11 XII t.r.) i Wiedniu (18 I 1912 w Musikverein, 29 I i 27 II t.r. w Sali Beethovena). Zaprzyjaźnił się z Arturem Rubinsteinem, którego zaznajomił z muzyką młodych kompozytorów austriackich. Przetłumaczył z języka francuskiego na niemiecki dzieło Augusta de la Garde i wydał je pt. „Gemälde des Wiener Kongress 1814—1815” (Wien 1912), poprzedzając wstępem i komentarzami. Opublikował artykuł Richard Teschners indisches Theater („Deutsche Kunst und Dekoration” Bd. 106: 1913 H. 9). Dla zarobku opracowywał nieoficjalnie katalog międzynarodowej literatury pornograficznej. Uwikłany w romans z mężatką, stracił pracę w bibliotece cesarskiej i w r. 1913 przeniósł się do Pragi, gdzie zaprzyjaźnił się z Maxem Brodem. T.r. ożenił się z Irlandką Gladys Miller i pod koniec roku wyjechał do Wielkiej Brytanii; zamieszkał w Tingewick koło Buckingham, a następnie w Londynie. Zainteresowany poezją R. Tagorego, przetłumaczył z języka angielskiego na niemiecki tomik jego poezji „Der Gärtner” (München 1914, wyd. 2, Leipzig 1918).
Po wybuchu pierwszej wojny światowej wyjechał do Wiednia, gdzie 4 IX (wg autobiografii 26 VIII) 1914, mimo słabej znajomości języka polskiego, wstąpił jako ochotnik do Legionów Polskich. Po odbyciu przysposobienia pod kierunkiem kpt. Andrzeja Galicy wyruszył pod koniec września t.r. z 2. wiedeńską komp. do Krakowa. Do wiosny 1915 brał udział we wszystkich operacjach wojennych II Brygady Legionów Polskich. Od tego czasu używał nazwiska Śliwiński-Effenberger. Latem t.r. porządkował w Piotrkowie akta polowe w biurze historycznym Legionów jako pomocnik archiwariusza Komendy Legionów ppor. Jerzego Żuławskiego; po jego śmierci w sierpniu przejął kierowanie zabezpieczaniem dokumentów legionowych. Dn. 1 XI awansował na podporucznika i oficera ordynansowego sztabu Komendy. Organizował w Piotrkowie koncerty oraz wieczory pieśni, podczas których grał na fortepianie i śpiewał; występował też 11 I 1916 w Resursie Kupieckiej w Lublinie i 30 I t.r. w Zakopanem. Od wiosny 1916 był oficerem łącznikowym w sztabie Komendy II Brygady. W maju t.r. awansował na porucznika i na rozkaz Naczelnej Komendy armii austro-węgierskiej zajął się urządzeniem wystawy o Legionach Polskich w Szwajcarii. Dn. 22 VI uczestniczył w jej otwarciu w Zurychu, a następnie w Bernie (po 9 VII) oraz Bazylei (październik), gdzie ukazał się też opracowany przez niego katalog Kriegsbilder — Ausstellung des k.u.k. Österreich u. Ungar. Kriegspressquartiers: Kriegsbilder des Polnischen Hilfskorps. Wystawie towarzyszyły odczyty Ś-ego na temat Legionów oraz jego koncerty polskich pieśni, które przed wykonaniem streszczał w języku niemieckim. Jesienią t.r. wygłosił w Monachium odczyt o Legionach, po czym przyjechał do Krakowa, gdzie objął kierownictwo utworzonego przez siebie «Biura zbierania aktów i obrazów Legionów Polskich w Krakowie» (jako filii Kriegsarchiv w Wiedniu); w październiku t.r. Biuro przemianowano na Arch. Wojskowe Legionów Polskich. Równocześnie od października prowadził lektoraty z języków niemieckiego i angielskiego na UJ.
Kontynuując działalność muzyczną wystąpił Ś. w grudniu 1916 w Krakowie w sali «Sokoła», wykonując własne utwory i stare pieśni węgierskie. Na początku r. 1917 zorganizował w Warszawie koncert z udziałem chóru 4. Pułku Piechoty Legionów (dochód przeznaczono na pomoc dla ofiar wojny), a w marcu t.r. wziął udział w kameralnych koncertach Krakowskiego Inst. Muzycznego (śpiewał m.in. pieśni Ludomira Różyckiego i Henryka Opieńskiego). W tym okresie, obok Jerzego Mycielskiego i Juliana Fałata, wszedł w skład Komitetu Organizacyjnego Wystawy „Legiony Polskie” w Warszawie; z Antonim Procajłowiczem opracował jej scenariusz oraz katalog Wystawa Legionów Polskich. Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, Warszawa — kwiecień 1917 r. (W. 1917). Wystawę otwarto w Zachęcie 31 III, a następnie w Lublinie (8 VII) i TPSP we Lwowie (23 IX). Podobną wystawę przygotował z Leopoldem Gottliebem w Zurychu, eksponowaną od października do listopada. Przetłumaczył w tym czasie na język niemiecki „Trzy pieśni” op. 5 nr 3 („Drei Lieder”, W. 1917), skomponowane przez Stefana Malinowskiego do słów Marii Konopnickiej. W grudniu był w szkole oficerskiej w Przemyślu, a następnie przydzielony został do szkoły podchorążych przy Dowództwie Uzupełnień Polskiego Korpusu Posiłkowego w Bolechowie jako pomocniczy instruktor musztry. W styczniu 1918 wystąpił w Inst. Muzycznym w Krakowie z cyklem 22 wieczorów pieśni: polskich, czeskich, rosyjskich, skandynawskich, francuskich, angielskich i niemieckich; jeden z nich poświęcony był twórczości Szymanowskiego. Wspólnie z córką Konopnickiej, aktorką Laurą Pytlińską, z którą był związany uczuciowo, zorganizował 29 V t.r. koncert pieśni w Częstochowie, przeznaczając dochód na cele charytatywne.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został Ś. przyjęty 21 XI 1918 do WP z równoczesnym przeniesieniem do rezerwy. Dn. 18 XII t.r. ponownie powołany do służby czynnej, otrzymał przydział do Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego (był w niej do 1 IV 1919). Przez kilka miesięcy pracował równocześnie jako lektor języka niemieckiego na Uniw. Warsz. Na początku kwietnia 1919 wyjechał do Francji; uczył się pół roku w szkole lotniczej w Istres i otrzymał (od gen. A. J. E. Masseneta) stopień porucznika awiacji (ze starszeństwem z 1 IV 1917). Po powrocie do Polski był w okresie 1 IX 1919 — 15 VIII 1920 ponownie oficerem w Adiutanturze Generalnej. Pracował wtedy nad tłumaczeniem pieśni z języka angielskiego na niemiecki wydanych jako „Vier Gesänge” Tagorego (Wien 1920), do których Szymanowski napisał muzykę. W czasie wojny polsko-sowieckiej 1920 r. służył od 15 VIII w 12. Eskadrze Lotn. Wywiadowczej pod dowództwem por. Maksymiliana Kowalewskiego. Jako obserwator lotniczy uczestniczył m.in. w bitwie nad Niemnem, zdobyciu Grodna i zajęciu Lidy. Odznaczył się 21 IX w bitwie pod Kuźnicą i nazajutrz otrzymał awans na kapitana wojsk lotn. Dn. 5 X został bezterminowo urlopowany z WP.
Na wniosek wicepremiera Ignacego Daszyńskiego został Ś. delegatem Biura Propagandy Zagranicznej; w październiku 1920 wyjechał z Szymanowskim do Paryża i Londynu w celu promowania sztuki polskiej. Przed Bożym Narodzeniem t.r., razem z Szymanowskim i posłem Konstantym Skirmuntem, odwiedził Josepha Conrada w podlondyńskim Oswalds. Na początku r. 1921 zamieszkał w Paryżu i w pobliżu Teatru Vieux Colombier przy rue du Cherche-Midi 5 założył w r. 1922 małą księgarnię muzyczną «Au sacre du printemps», w której sprzedawał nuty i obrazy. Na prośbę Szymanowskiego przełożył na język niemiecki jego „6 pieśni” do słów Tadeusza Micińskiego z op. 20 (W. 1925) oraz „Pieśni księżniczki z baśni” do słów Zofii Szymanowskiej z op. 31 (W. 1926). W r. 1927 na wieczorach poetyckich w księgarni Ś-ego występowali m.in. T. Tzara, F. T. Marinetti, J. Cocteau i B. Cendras. Przy księgarni prowadził też galerię, gdzie wystawiali m.in. P. Picasso i J. Miró, a z malarzy polskich m.in. Roman Kramsztyk i Tytus Czyżewski; w r. 1928 urządził wystawę pt. „Le surréalisme, existe-t-il?” z obrazami m.in. M. Ernsta i F. Picabii. T.r. wziął udział w dwóch koncertach w paryskim Maison Pleyel: 29 I śpiewał ze Zdenką Krausową pieśni kompozytorów czeskich, a 20 V pieśni F. Schuberta. Brak umiejętności handlowych Ś-ego doprowadził niebawem do bankructwa księgarni i galerii.
W lutym 1929 zamieszkał Ś. w Warszawie. Udzielał korepetycji muzycznych, m.in. z polecenia Stanisławy Szymanowskiej dawał lekcje Marii Kuncewiczowej, a także uczył języka angielskiego (m.in. aktorkę Janinę Romanównę). Zaproszony przez Ludwika Hieronima Morstina, brał udział w dn. 23—25 VI t.r. w drugim zjeździe poetyckim w Pławowicach. Przez pewien czas pracował w Warszawie na stanowisku kierownika biura Skandynawsko-Polskiej Linii Okrętowej. Jako sekretarz prezesa polskiego Pen Clubu Ferdynanda Goetla uczestniczył w marcu 1930 w Londynie w konferencji Pen Clubów Europy. Dzięki poparciu gen. Kordiana Zamorskiego został w r. 1933 lektorem języka niemieckiego w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Z języka czeskiego przetłumaczył na niemiecki pieśni Josefa Suka, ogłoszone pt. „Zehn Gesänge…” op. 15 (Leipzig 1931), a z języka polskiego na niemiecki „Pieśni kurpiowskie: 12 pieśni na głos solowy z fortepianem” z op. 58 Szymanowskiego (W. 1934—5 z. 1—3) oraz pieśń Różyckiego do słów Pawła Leoné „Rajski ptak” (W. 1935). Jarosław Iwaszkiewicz znający Ś-ego z tego czasu napisał, że był on «wszystkim po trochu, śpiewakiem, muzykiem, dyletantem, pisarzem […], a przede wszystkim wspaniałym cyganem, znanym w Wiedniu, Paryżu, Londynie i Warszawie».
Na początku r. 1936 przeniósł się Ś. do osady Granica (obecnie część Komorowa pod Warszawą), a w poł. r. 1937 do podwarszawskiej Ostoi. Pracował wtedy jako bibliotekarz w Inst. Technicznym Lotnictwa. Dn. 16 III t.r. został odznaczony Krzyżem Niepodległości. Na zamówienie Tow. Wydawniczego Muzyki Polskiej i Funduszu Kultury Narodowej przełożył na język niemiecki libretto „Strasznego dworu” Stanisława Moniuszki („Das Geisterschloss”, W. 1939; premiera wersji niemieckojęzycznej 26 I t.r. w Operze wrocławskiej). Od poł. maja 1939 akompaniował Toli Korian podczas jej występów w kawiarni «Zodiak» w Warszawie. W Ostoi zaczął ponownie pisać wiersze w języku niemieckim, a także gromadził bibliotekę. Przez prawie rok gościł u siebie przyjaciela, pisarza F. T. Csokora, który opuścił Austrię po Anschlussie.
Po wybuchu drugiej wojny światowej Ś. wyjechał 6 IX 1939 z Polski i przez Rumunię przedostał się do Francji; wstąpił tam do Polskich Sił Zbrojnych (PSZ). Latem 1940 znalazł się w Wielkiej Brytanii. Zaliczony do piłsudczyków, został na krótko internowany w stacji zbornej oficerów na wyspie Bute, skąd trafił do obozu dla ewakuowanych z Francji żołnierzy polskich w Crawford. Był tłumaczem, doradcą artystycznym i konferansjerem Chóru WP podczas jego występów w Wielkiej Brytanii. Przełożył na język angielski i opatrzył wstępem kolędy i pieśni: „Polish Christmas Carols” (Glasgow 1940) oraz „Seventeen Polish Songs” (London—Edinburgh 1941). Napisał wstęp do tomiku Józefa Andrzeja Teslara „Studnia na pustyni” (Edinburgh—London 1941); autor poświęcił mu potem poetyckie wspomnienie pt. „Rozmowy z Janem” w tomiku „O, droga ziemio!” (Nicea 1946). Dn. 20 I 1942 został Ś. w PSZ przeniesiony w stan spoczynku (później był w wojsku urlopowany). Z języka czeskiego Ś. przetłumaczył „Večerni písně” B. Smetany („Evening songs”, London 1943). W r. 1944 ukazały się w wersji angielsko-polskiej przełożone przez Ś-ego: „Six songs. Sześć pieśni” z muzyką Mieczysława Karłowicza (London), „Ten Polish folk songs. Dziesięć pieśni ludowych” w opracowaniu Felicjana Szopskiego (Glasgow) oraz dziesięć pieśni Stanisława Niewiadomskiego do słów Konopnickiej „Johnny’s Eartly Lot. Jaśkowa dola” (Glasgow). Na początku r. 1945 opublikował kolejne tłumaczenie kolęd polskich: „Five fantasies on Polish Christmas carols” (London). Poprzedził wstępem książkę Krystyny Kopczyńskiej-Sadowskiej „Thirteen Polish Legends” (London 1944).
Dn. 1 VIII 1947 został Ś. w PSZ przeniesiony do rezerwy. Nawiązał kontakt z władzami warszawskimi i latem t.r. otrzymał posadę doradcy muzycznego przy ambasadzie polskiej w Londynie. Dn. 27 XI zorganizował tam wieczór z okazji 10. rocznicy śmierci Szymanowskiego, podczas którego Emilie Hooke wykonała „Słopiewnie” (tekst Juliana Tuwima w angielskim przekładzie Ś-ego), a w maju 1948 koncert z udziałem Henryka Sztompki w związku z 100. rocznicą występu Fryderyka Chopina przed królową Wiktorią. Z Violą Garvin przetłumaczył z języka polskiego książkę wydaną pt. „Warsaw: Her Faith, Her Fight, Her Fate” Antoniego Bogusławskiego (London 1947), a z języka angielskiego z A. von Puttkamer i H. Meyer-Franck ogłoszony pt. „Das Gesicht” utwór Tagorego (Berlin 1947). W utworzonym 19 I 1949 Inst. Kultury Polskiej w Londynie, kierowanym przez Antoniego Słonimskiego, objął stanowisko kierownika muzycznego. W poł. r. 1950 z listami polecającymi Słonimskiego wrócił do Polski; zamieszkał w Warszawie u Andrzeja Konarka i Andrzeja Panufnika. Po wylewie krwi do mózgu zmarł 31 VII 1950 w Warszawie w szpitalu Dzieciątka Jezus, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim.
W małżeństwie z Gladys Miller (zm. przed 1918), guwernantką dzieci T. Masaryka, miał Ś. dwóch synów. Ok. r. 1930 ożenił się z Niną Okuszko (ur. 1898), publicystką, poetką, redaktorką działu kobiecego w czasopiśmie „Wiarus”, autorką książeczki „Kobieta samotna — poradnik dla porzuconych” (W. 1931); po dwóch latach małżeństwo rozpadło się. Ze związków nieformalnych miał kilkunastu synów.
Po śmierci Ś-ego wznawiano jego tłumaczenia, m.in. „Pieśni kurpiowskie” Szymanowskiego (Kr. 1952) oraz „Der Gärtner” Tagorego (Heidelberg 2009); niektóre z nich pojawiły się także w „Złotej księdze pieśni polskiej” Adama Harasowskiego (Londyn 1955). Dn. 21 I 1969 w Inst. Kultury Austriackiej w Warszawie Iwaszkiewicz wygłosił odczyt o Ś-m.
Portret rys., z ok. r. 1912, w Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu (PORT_00029640_01); Portrety przez J. Fałata, L. Gottlieba, Józefa Mehoffera (rys.), Kazimierza Wąsowicza i Jana Rembowskiego w Muz. Narod. w Kr., oraz w: Katalog wystawy Legionów Polskich. Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, W. 1917; — Cygan W. K., Oficerowie Legionów Polskich 1914—1917. Słownik biograficzny, W. 2005; Österr. Biogr. Lexikon, LVIII; — Chylińska T., Karol Szymanowski i jego epoka, Kr. 2008 I, II; Kaszyński S. H., Identität. Mythisierung. Poetik. Beiträge zur österreichischen Literatur im 20. Jahrhundert, P. 1991; Kozłowski A., Kuczyński K. A., Polskie fale Dunaju, polsko-austriackie powinowactwa kulturalne, Częstochowa 1992; Milewska W., Zientara M., Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914—1918, Kr. 1999; Mitzner P., Gabinet cieni, W. 2007 s. 9—51; tenże, Hans wieczny tułacz, Podkowa Leśna 1999 (fot.); Najder Z., Życie Conrada-Korzeniowskiego, W. 1980; Roman W. K., Centralne Archiwum Wojskowe 1918—1988, Tor. 1999; Taborski R., Wśród wiedeńskich Poloników, Kr. 1982; — Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie. Listy 1922—1926, Oprac. M. Bojanowska, E. Cieślik, W. 1998; Csokor F. T., Na obcych drogach 1939—1945, W. 1960 s. 23; Irzykowski K., Dziennik, T. 2: 1916—1944, Kr. 2001; Iwaszkiewicz A., Dzienniki i wspomnienia, W. 2000; Iwaszkiewicz J., Portrety na marginesie, W. 2004; Karol Szymanowski. Korespondencja. Pełna edycja zachowanych listów od i do kompozytora, Oprac. T. Chylińska, Kr. 1982—94 I—II; Krasicki A., Dziennik z kampanii rosyjskiej 1914—1916, W. 1988; Między kompozytorem i wydawcą. Korespondencja Karola Szymanowskiego z Universal Edition, Oprac. T. Chylińska, Kr. 1978; Nie tylko pierwsza brygada (1914—1918). Z Legionami na bój, Oprac. S. Rostworowski, W. 1993 I; Rubinstein A., Moje młode lata, Kr. 1976; Spiess S., Bacewicz W., Ze wspomnień melomana, Kr. 1963; Słonimski A., Alfabet wspomnień, W. 1975 s. 57—8; Żuławski W., Muzyka polska w Londynie, „Ruch Muzycz.” 1946 nr 20—21 s. 13; — „Muzyka Pol.” 1937 s. 254; „Ruch Muzycz.” 1947 nr 5 s. 4, 1948 nr 5/6 s. 32; — Informacje Agnieszki Jaskuły na podstawie kwerendy w CAW (sygn. KN z 16.03.1937, sygn. AP 12562).
Elżbieta Orman